Những 'vết thương không đổ máu' trên không gian mạng

Xung quanh về vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD).

ẢNH: NVCC

Vết nứt tâm lý từ thế giới số

Thưa bà, thời gian qua xuất hiện ngày càng nhiều câu chuyện phụ nữ bị tấn công, xúc phạm, miệt thị giới trên mạng xã hội. Dưới góc nhìn chuyên gia, bà đánh giá như thế nào về thực trạng này?

Thực tế hiện nay cho thấy VN đang là một trong những quốc gia mà "điểm văn minh kỹ thuật số" hay cách ứng xử trên môi trường mạng còn khá thấp. Chúng ta đang phải đối mặt với một thực trạng đáng buồn là bạo lực ngôn từ, những lời nói xấu (hate speech) hay sự miệt thị đang diễn ra rất phổ biến và tràn lan.

Điều đáng lo ngại nhất là nhận thức của người dùng về môi trường này. Nhiều người vẫn coi mạng xã hội là một "môi trường ảo", là nơi họ có thể xả những bực bội trong người, tha hồ nói năng mà không cần chịu trách nhiệm, không cần tuân theo bất kỳ quy định, kỷ luật hay tiêu chuẩn đạo đức nào. Chính tư duy này đã biến không gian mạng thành một nơi hỗn loạn, thiếu vắng các định hướng rõ rệt về văn minh và an toàn.

Trong bối cảnh đó, phụ nữ bao giờ cũng là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Bạo lực trên mạng nguy hiểm ở chỗ nó không để lại những vết thương vật lý như vết bầm tím trên da thịt mà chúng ta có thể nhìn thấy ngay được, đó là những vết thương không đổ máu nhưng rất đáng sợ. Bởi nó gây ra những "vết nứt" trong lòng, những tổn thương sâu sắc về sức khỏe tâm thần.

Sự nguy hiểm còn nằm ở tính bất định của nó: bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của sự miệt thị hay công kích mà không cần một lý do hay nguyên nhân cụ thể nào. Đôi khi nạn nhân chỉ vô tình lọt vào tầm ngắm, và kẻ gây ra những tổn thương đó cũng có thể là bất kỳ ai, vô tình hay hữu ý, nếu họ không đặt nặng các tiêu chuẩn về văn minh an toàn lên hàng đầu.

Có rất nhiều người chia sẻ với tôi rằng, sau khi chứng kiến hoặc trải qua những vụ việc như vậy, họ không dám đăng tải gì lên mạng nữa. Họ sợ hãi, ngại xuất hiện trước đám đông và thậm chí bắt đầu nghi ngờ giá trị của chính mình.

Theo bà, khi một người phụ nữ trở thành tâm điểm của bạo lực mạng, họ sẽ phải gánh chịu những hệ quả gì về mặt tâm lý và cuộc sống?

Theo quan sát và các nghiên cứu của chúng tôi, những tổn thương mà phụ nữ gặp phải khi bị bạo lực mạng thường được chia làm ba nhóm chính, và mức độ ảnh hưởng của nó nghiêm trọng hơn nhiều so với những gì chúng ta thường nghĩ.

Thứ nhất là sự tổn thương về danh dự và cảm giác an toàn. Những lời bình luận ác ý có thể chỉ là vài câu đùa cợt về ngoại hình hay đời tư, nhưng nó khiến nạn nhân luôn sống trong trạng thái bị soi mói, bị truy đuổi. Không ít phụ nữ rơi vào tình cảnh mở điện thoại ra cũng thấy hồi hộp, tim đập tay run. Họ lo sợ những câu chuyện bị suy diễn, bịa đặt có thể xuất hiện bất cứ lúc nào mà không cần logic hay lý do xác đáng.

ẢNH: NVCC

Thứ hai, là điều nguy hiểm nhất, là sự tổn thương về giá trị bản thân, nhân phẩm và bản sắc. Khi sự tấn công lặp đi lặp lại, nạn nhân, đặc biệt là phụ nữ, sẽ rơi vào trạng thái "tự kiểm duyệt". Bỗng dưng họ nghi ngờ chính những giá trị, niềm tin của mình. Họ thu nhỏ tiếng nói, ngại tranh luận, ngại thể hiện năng lực. Đáng sợ hơn, khi đám đông nói quá nhiều về một điều gì đó, nạn nhân bắt đầu tin rằng đó là sự thật, là chân lý. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần, gây ra những vết thương lâu dài và khó khôi phục hơn nhiều so với bạo lực thể chất.

Thứ ba là tổn thương về các mối quan hệ. Bạo lực mạng thường đi kèm với sự cô lập. Nạn nhân không chỉ chịu áp lực từ cộng đồng mạng mà còn lo sợ ảnh hưởng đến gia đình, đồng nghiệp. Họ sợ người thân lo lắng, sợ bị đánh giá. Thậm chí, cộng đồng mạng đôi khi còn "đào bới", khai thác và nói xấu cả các mối quan hệ xung quanh nạn nhân, khiến cả gia đình họ bị ảnh hưởng. Chính vì thế, sự kết nối giữa nạn nhân và xã hội bị đứt gãy, đẩy họ vào sự cô đơn cùng cực.

Im lặng không phải là áo giáp

Có ý kiến cho rằng do phụ nữ hay đăng ảnh, khoe cuộc sống lên mạng thì phải chấp nhận rủi ro bị soi mói. Bà nghĩ sao về quan điểm này?

Nếu đổ lỗi cho việc đăng tải nhiều dẫn đến trở thành nạn nhân thì chẳng khác nào chúng ta nói rằng "phải im lặng thì mới an toàn". Nhu cầu giao tiếp, chia sẻ trên mạng xã hội là nhu cầu chính đáng của con người trong thời đại số. Tuy nhiên, chúng ta cần nhìn nhận rõ nguyên nhân sâu xa hơn.

Môi trường mạng khuyến khích sự so sánh. Chúng ta thường chỉ nhìn thấy những "phiên bản chọn lọc" của người khác, những bức ảnh đẹp nhất, cuộc sống sang chảnh nhất, những thứ hào nhoáng lung linh nhất. Vô hình trung, điều này tạo ra một "tiêu chuẩn ảo" rất cao: phải như thế này mới là đẹp, là thành công, là hạnh phúc.

Khi mọi thứ được đặt lên bàn cân của sự hào nhoáng, đám đông dễ nảy sinh tâm lý tấn công những gì đi lệch khỏi "chuẩn mực" đó, hoặc tấn công vì sự ghen tị. Sự so sánh, bình luận ngoại hình và lối sống khiến nhiều người mất phương hướng. Họ không còn biết đâu là giá trị thực của mình, cái tôi của mình nằm ở đâu. Họ bị cuốn vào việc chạy theo các bộ lọc (filter), các công cụ chỉnh sửa để làm hài lòng đám đông.

ẢNH: NVCC

Vì vậy, việc xuất hiện nhiều trên mạng không phải là nguyên nhân gốc rễ, mà chính văn hóa so sánh, sự thiếu hụt các giá trị nhân văn và thói quen phán xét dựa trên các tiêu chuẩn ảo mới là nguồn cơn đẩy phụ nữ vào những rủi ro bị công kích.

Trong bối cảnh "hỗn loạn" đó, phụ nữ cần trang bị cho mình những "lớp áo giáp" nào để tự bảo vệ bản thân trước những cơn bão bạo lực mạng?

Đúng là chúng ta không thể kiểm soát người khác, nhưng chúng ta có thể kiểm soát phản ứng của chính mình. Tôi thường khuyên phụ nữ nên xây dựng cho mình 3 "lớp bảo vệ".

Lớp thứ nhất là bảo vệ về tâm trí và cảm xúc. Đây là điều quan trọng nhất. Ngay khi tiếp nhận một thông tin tiêu cực, bị công kích hay đọc được những bình luận độc hại, việc đầu tiên cần làm là dừng lại. Tôi hay gọi là "quy tắc 10 giây". Hãy dừng lại 10 giây trước khi đọc hết, trước khi đáp trả (react) hay có bất kỳ hành động nào. Khoảng thời gian ngắn ngủi này giúp hơi thở được điều hòa, giúp não bộ chuyển từ trạng thái phản ứng bản năng sang trạng thái tư duy sáng suốt hơn.

Nếu cảm thấy không ổn, hãy cho phép mình ngắt kết nối: tạm rời màn hình, tạm khóa bình luận. Đừng để những năng lượng tiêu cực xâm chiếm tâm trí mình. Hãy nhớ rằng, bạn không có nghĩa vụ phải hứng chịu những sự độc hại của người khác.

Lớp thứ hai là bảo vệ bằng kỹ thuật. Đây là kỹ năng sinh tồn của công dân số. Phụ nữ cần biết cách cài đặt bảo mật, sử dụng mật khẩu mạnh, biết cách lọc bình luận theo từ khóa, giới hạn người xem, và quan trọng là biết sử dụng nút "chặn" (block) và "báo cáo" (report). Đừng ngần ngại sử dụng quyền năng này để làm sạch không gian cá nhân của mình.

Lớp thứ ba là tìm kiếm sự trợ giúp từ bên ngoài. Đừng bao giờ đối mặt với bạo lực mạng một mình. Khi gặp rủi ro, hãy tìm đến "vòng tròn an toàn" của bạn: gia đình, bạn bè, đồng nghiệp tin cậy. Ngoài ra, hiện nay có rất nhiều tổ chức hỗ trợ như Mạng lưới ứng phó bạo lực giới (GBVNet) mà MSD cũng là thành viên, Ngôi nhà bình yên, Tổng đài quốc gia 111, các đường dây nóng hay các trung tâm tham vấn tâm lý. Hãy lên tiếng và tìm sự chia sẻ, bởi im lặng hay đóng cửa bảo nhau không phải là cách giải quyết vấn đề, và đôi khi sự im lặng còn khiến vết thương tâm lý trở nên trầm trọng hơn.

Nền tảng công nghệ phải có cơ chế bảo vệ người dùng

Bên cạnh nỗ lực tự thân của phụ nữ, theo bà, gia đình và xã hội cần đóng vai trò như thế nào để kiến tạo một môi trường mạng an toàn và nhân văn hơn?

Đây là trách nhiệm của tập thể, không phải của riêng cá nhân nào. Về phía gia đình, đây phải là "vùng an toàn" đúng nghĩa. Khi một thành viên, đặc biệt là trẻ em gái hay phụ nữ gặp rắc rối trên mạng, phản ứng đầu tiên của gia đình không nên là phán xét, đổ lỗi ("Ai bảo đăng lên làm gì?"), mà phải là sự lắng nghe và đồng hành. Gia đình phải là nơi để họ trở về, được chia sẻ và được bảo vệ. Sự thấu hiểu của người thân chính là liều thuốc tốt nhất để chữa lành các tổn thương tâm lý.

Về phía xã hội và giáo dục, chúng ta cần coi các kỹ năng số (digital skills) và năng lực số là kỹ năng sống thiết yếu, chứ không phải môn học phụ. Giáo dục công dân số cần được đẩy mạnh để mỗi người hiểu rõ vai trò, trách nhiệm của mình: Tôi là ai trên mạng? Tôi đóng góp gì cho môi trường này?

Về phía các nền tảng công nghệ và doanh nghiệp, họ cần thực hiện trách nhiệm "Safety by design" (An toàn ngay từ thiết kế). Sản phẩm tạo ra không chỉ để kết nối mà phải có cơ chế bảo vệ người dùng, có công cụ lọc ngôn từ thù ghét, quấy rối và quy trình xử lý báo cáo minh bạch, nhanh chóng.

Và quan trọng nhất, tôi muốn nhấn mạnh đến sự "tử tế". Chúng ta cần thay đổi văn hóa ứng xử, từ việc coi mạng xã hội là nơi tự do phán xét sang nơi đề cao sự tôn trọng và đa dạng. Mỗi người dùng cần ý thức rằng mỗi bình luận, mỗi lượt chia sẻ của mình đều có tác động thực tế đến con người thật. Một xã hội văn minh không đo đếm bằng tốc độ mạng hay công nghệ, mà đo bằng sự tử tế trong cách chúng ta đối xử với nhau, dù là trực tiếp hay gián tiếp qua màn hình. Công nghệ có thể kết nối hàng triệu người, nhưng chỉ sự tử tế mới khiến kết nối ấy an toàn.

Xin cảm ơn bà!